God versus kunst

uitWonderland, de schepping van het ventje

God heeft paradoxaal genoeg de mens nodig om z’n eigen bestaan te bevestigen en een kunstwerk vereist een beschouwer om het werk te vervolmaken: ziehier twee maal de(zelfde) interactie tussen schepper en verbeelding. Sinds God officieus is doodverklaard rest kunst om de schoonheid van het leven tijdloos vorm te geven. Maar hoe verdween de schepper uit zijn Wonderland?


Het is van oudsher zo dat kunst bij koopkrachtigen aan de muur hing, de gewone burger kwam er slechts mee in contact in openbare gebouwen. Beeldhouwwerken en schilderijen verduidelijkten daar in mythologische termen de functie van de ruimten waarin ze werden opgesteld, zo werd de klassieke oudheid tijdens de renaissance onder een breed publiek verbreid. Humanisten zagen in deze periode de paus als erfgenaam van de Romeinse keizers en de humanistische paus Pius II besloot dan ook tot de bouw van de St-Pieter om een verdeeld Europa tot een eenheid te smeden, want voor wie er waarde aan hecht kan kunst, evenals geloof de massa verheffen of in beweging brengen. In die optiek is het logisch dat institutionele opdrachtgevers ambachtslieden en kunstenaars gebruikten voor het uitdragen van een ideologie en op die manier was kunst van Augustus tot Kim Jong-il, evenals voor de kerk, een propaganda middel. Pas na de renaissance kreeg kunst de expressieve waarde die we er nu nog aan toekennen en begon men werken te signeren. Kunstwerken werden zo persoonlijke uitingsvormen met een intellectuele inslag.

De renaissance ging over in de reformatie en door de uitvinding van de boekdrukkunst verspreide de ideeën van Luther zich snel over Europa, gevolgd door de tweede reformatorische golf onder leiding van de Fransman Calvijn. Door de reformatie verdwenen van Vlaanderen tot Friesland beelden en kunst uit kerken, daarbuiten zorgde de reformatie juist voor een nieuwe aansporing van de schilderkunst, literatuur en architectuur; het interieur van kerken en de aanblik van complete steden veranderde in die periode van de geschiedenis aanzienlijk. Pas in 1795, ten tijde van de Bataafse republiek, werd in Nederland de kerk gescheiden van de staat en in de loop van de 19e eeuw ontstond het ideaalbeeld van de kunstenaar als scheppend genie, daarbij was er plaats voor de kunstenaar die autonoom werkte (L’art pour l’art) en niet voor een opdrachtgever. Voordien waren -zoals gezegd- de kerk en de staat opdrachtgevers voor kunstenaars. Door het verdwijnen van conventionele beschouwingen betreffende kunst, verdampte ideeën over wetmatigheden en goddelijke inspiratie waardoor er ruimte ontstond voor de innerlijke drang om te scheppen. Als gevolg van de uitvinding van de abstracte schilderkunst door Kandinsky en de intrede van de psychoanalyse door Freud veranderde de rol van kunst in het begin van de 20e eeuw: het innerlijke roersel werd belangrijker dan een zo exact mogelijke weergave van het wereldbeeld van de opdrachtgever. In de jaren zeventig van de vorige eeuw werd de afstand kunst-publiek onder invloed van sociale veranderingen kleiner en het publiek krijgt een actievere rol in de beleving. In dezelfde periode wordt de reactie van de toeschouwer op een kunstwerk in de receptie-esthetica beschreven, deze onderzoeksmethode stelt dat het van belang is vast te stellen wat de secundaire betekenis is van een werk -binnen een bepaalde tijd en plaats-. Hoe verder een werk verwijderd is van de verwachtingshorizon van de beschouwer, hoe groter de kans dat zo’n werk is aan te merken als een object van grote waarde.

Schepsels van grote waarde zijn zonder uitzondering ingegeven door een groots idee. Helaas is het, anders dan in het Christendom, bij kunst niet mogelijk er verschoning aan te ontleden. Anderzijds is het opmerkelijk dat er mensen zijn die vergiffenis vragen aan dezelfde God waar ze almacht aan toeschrijven. Er zijn dan ook niet veel gelegenheden waarbij predestinatie en fatalisme hand in hand gaan, in het christendom is zulks mogelijk: God als de ultieme kunstenaar die ons nodig heeft om z’n eigen imperfectie te verhullen.

FacebooktwitterpinterestFacebooktwitterpinterest deel dit

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *